Liberalisme en het verlangen naar identiteit

Tom De Bruyne. De Nieuwe Vrije Eeuw, Juli 2020.

Ik probeer voor mezelf al vaker een goed onderbouwd antwoord te vinden op de vraag waarom alles in mij zo’n viscerale hekel aan Thierry Baudet heeft. Veel meer dan Geert Wilders. Het verschil tussen beide is dat Baudet in mijn ogen een oplichter is en Geert Wilders lijkt me meer iemand met een radicale overtuiging. Baudet is in mijn ogen een oplichter, omdat hij net als zijn Boreale bloedbroeders Orban, of Trump niets op heeft met waarheid en feiten.

In het essay “mens/onmens” ontleedt Bas Heijne met het fileermes van de filosofie waarom het liberalisme zo onder vuur ligt en hoe we het Baudetiaanse ‘nationaalpopulisme’ (dixit Heijne) beter kunnen begrijpen.

Heijne argumenteert dat de reden waarom nationaalpopulisten een hekel hebben aan feiten en wetenschap is omdat juist het zoeken naar waarheid een verraad is aan datgene waar ze hartstochtelijk naar verlangen: een gemeenschap van gelijken die onder de vlag van een streng gereguleerde gedragscodes een zuiver leven leiden — uiteraard wel onder de bezielde leiding van de grote leider.

Heijne zegt hierover:

“Dat waarheid en identiteit tegenwoordig zo vaak met elkaar botsen, heeft vooral te maken met een diepliggend conflict, dat wat mij betreft essentieel is: Het gevoel dat een feitelijke, wetenschappelijke blik op de wereld die wereld van haar betekenis heeft ontdaan — iets wat alleen door emotie en geloof weer hersteld kan worden”.

De populist probeert juist mensen te rekruteren voor een wereld voorbij de wereld die door de zoektocht naar kennis ‘onttovert’ is. Heijne legt hierin de parallel met inzichten uit de cognitieve psychologie. Eén van de essentiële inzichten uit Thinking fast and Slow van Kahneman en Tsversky is dat we de realiteit eerst intuïtief interpreteren op basis van hoe we die beleven, en er vervolgens de rationele argumenten bijzoeken om onze intuïtie goed te praten.

Je kan dan ook de aanval van de nationaalpopulisten als Baudet op de waarheid, lezen als een poging om volop de beleving van de wereld rond ons te beïnvloeden. Nigel Farrage deed dit meesterlijk in het Brexit Referendum. Hij probeerde onaflatend mensen te doen verbeelden of inbeelden dat Europa gelijk stond aan bedreiging. Eenmaal dat die beleving ingeprent was, kan je een loopje nemen met de feiten, aangezien mensen vervolgens alleen nog voor die feiten open staan die de beleving bevestigen. Iets wat in de psychologie bekend staat als confirmation bias.

Visie: de achillespees van het liberalisme

Het liberalisme pretendeert geen visie te hebben over hoe de toekomst er uit moet zien, anders dan dat de welvaart vooruitmoet, en individuele vrijheid heilig is. De achillespees in deze redenering — uitvergroot door de legendarische uitspraak van Mark Rutte dat ‘visie een olifant is die het zicht belemmert, — is dat het gebrek aan visie of verhaal juist in een onttoverde wereld een pijnlijke tekort is. Mensen hebben ontzettend nood aan een gedeeld verhaal.

Heijne maakt hierover opnieuw een aantal scherpe psychologische observaties. Hij stelt dat identiteit alleen maar een ding wordt, als je geconfronteerd wordt met bedreiging. Zolang je wereld overzichtelijk is, heb je geen meta-besef van identiteit. Pas wanneer je langs alle kanten geconfronteerd wordt dat je anders bent dan anderen, vraag je je af wie je dan werkelijk bent.

Nationaalpopulisten vullen dit gat in door daar antwoorden op te verzinnen. Antwoorden die altijd te maken hebben met een collectieve identiteit: die van een ras of volk, met een goed gedefinieerde set van waarden en deugden. Heijne zegt hierover, refererend naar het werk van Peter Pomerantsev — wiens boeken ’Niets is waar en alles is mogelijk’ en ’This is NOT propaganda absolute aanraders zijn — het volgende:

“Juist het parmantig beleden gebrek aan ‘visie’ van liberalen als Mark Rutte geeft het speelveld vrij aan degenen die ongericht terugverlangen naar een onbezoedeld verleden, waarin de samenleving nog een echte gemeenschap zou zijn geweest. De stip ligt an niet langer voor ons maar achter ons, […] Pomerantsev: ‘ Als je geen duidelijk, rationeel beeld van de toekomst meer hebt, waarom zouden politici dan nog met onderbouwing van hun standpunten moeten komen. Poetin en de Filipijnse president Duterte zijn zuivere noastalgici, die geen verhaal voor de toekomst hebben, of zelfs maar voor de dag van morgen. Dat hebben alle populisten met elkaar gemeen. Nostalgie heeft geen bewijzen nodig.;”

Het liberale antwoord op nationaalpopulisme.

Als het liberalisme terug wervend wil worden, zal het een antwoord moeten formuleren op de vraag: Wij zien we en wie willen we zijn? Wat bepaalt onze samenhang? En waarom is het gaaf om tot deze groep te behoren?

Wat ik in elk geval zo vreemd vind aan de lokgroep van nationaalpopulisten is de manier waarop ze een beeld scheppen over de bedreigde Nederlandse identiteit. Die zou bedreigd worden door de elite, migranten, cosmopolisme, etc. Ik vind dat vanuit mijn persoonlijke ervaring raar. Ik mag me pas sinds 14 jaar inwoner van dit land noemen, maar als er één ding is waar ik altijd al met ontzettend veel bewondering naar opgekeken heb, dan is het het Hollandse zelfvertrouwen. Nergens ter wereld is er een volk dat zo blaakt van eigenzinnigheid, dat volstrekt niet onder de indruk van autoriteiten en dat de wereld als een plek ziet om te verkennen, in plaats van te vrezen. De aangeprate angst voor identiteitsverlies vind ik daarom raar. Als er één volk is dat zijn volksaard juist zou moeten exporteren, dan is het wel de Nederlanders.

Gezocht: een liberale identiteitsverhaal en toekomstverhaal

Om een antwoord te bieden op de lokroep van het nationaalpopulsisme moet het liberalisme een antwoord geven op twee belangrijke vragen:

  1. Een positief identiteitsverhaal van wat de Nederlander zo bijzonder maakt

Het positieve identiteitsverhaal lijkt me niet zo moeilijk om te vertellen. Het Nederland van vandaag is een land dat juist door zijn zelfvertrouwen en pragmatisme een welvarende wereldspeler werd. En hoewel daar uiteraard zeer duistere kanten aanzaten van uitbuiting en slavernij, moeten we kind met badwater niet willen weggooien. In de oer-Nederlandse identiteit staat zelfvertrouwen, handelszin en nieuwsgierigheid centraal. Liberalen moeten mensen weer aan deze identiteit gaan herinneren, in plaats van geassocieerd te worden met het pijnlijke verhaal van Stef Blok over dat multiculturele samenlevingen gewoon nergens ter wereld geslaagd zou zijn. Er is een wezenlijk verschuil tussen bewust zijn dat het samenleven met meerdere culturen moeilijk is, versus fatalistisch doen dat het überhaupt niet mogelijk is. Zeker wanneer de welvaart van dit land op zijn openheid gebouwd is.

Een inhoudelijke visie op het toekomstverhaal is wel degelijk hard nodig. Wie willen we zijn als volk in een wereld die steeds meer ‘anders’ wordt. Wie zullen wij zijn in een wereld van stijgende zeespiegels en extremer klimaat, oplopende geopolitieke spanningen? Hoe zien we onze samenleving weer transformeren tot een gemeenschap, waarin mensen verbonden zijn?

Heijne verwijst in deze context naar een interview die hij had met de neuroloog-bioloog Robert Skypolski, die in onderzoek aantoonde dat wanneer je blanke mensen foto’s toont van zwarte mensen, hun angst-zones oplichten in hun hersenen. Maar als je blank en zwarte mensen toont met een pet van je favoriete sport-team, dan verdwijnt deze reflex en licht weer op wanneer ze mensen zien met een petje van een ander team.

Hoe ziet team Nederland er uit in de 21 eeuw. Dat is de vraag waarop we een antwoord moeten zien te vinden. We verkennen deze vraag in de komende weken en maanden verder in de podcast “De Nieuwe Vrije Eeuw”,waarin we onder andere een interview met Sander Heijne en Hendrik Nolte, de auteurs van het boek “fantoomgroei’ op de agenda hebben. Zij argumenteren dat een economie die weggaat van aandelhouderskapitalisme naar coöperatieve modellen, wel eens het antwoord zou kunnen zijn op deze vraag.

Bronnen:

Zoeken naar de ideeën, mentale modellen en innovaties die nodig zijn om de uitdagers van de vrijheid in de 21e eeuw te verslaan.

Zoeken naar de ideeën, mentale modellen en innovaties die nodig zijn om de uitdagers van de vrijheid in de 21e eeuw te verslaan.